Hindistan'da Mâtürîdîlik

Mâtürîdîlik İslam düşünce geleneği içinde genellikle Mâverâünnehir ekseninde değerlendirilmiştir. Bu çalışma, 5-10./11-16. yüzyıllar arasında Hind bölgesinde teşekkül eden Mâtürîdî temsillerin tarihî zemini ve fikrî arka planını bütüncül bir bakışla ele almıştır. Bu bağlamda araştırma, Mâtürîdîliğin klasik merkezler dışında farklı siyasî ve ilmî ortamlarda ne şekilde karşılık bulduğunu tahlil etmeyi ve böylece literatürdeki bir boşluğu doldurmayı hedeflemiştir. Birinci bölümde, Mâtürîdîliğin Hind bölgesine siyasal, tasavvufî ve fıkhî zeminler üzerinden, öne çıkan şahsiyetler ve medrese kurumu vasıtasıyla nasıl girdiği ortaya konulmaya çalışılmış; ikinci bölümde, bölgedeki âlimlerin Mâtürîdî çizgiye mensubiyetleri benimsedikleri fikirler üzerinden temellendirilmeye çalışılmıştır. Gazneliler, Gurlular ve Delhi Sultanlıkları gibi siyasî yapılar ile Hanefî medrese geleneği ve Çiştî-Sühreverdî tasavvufî zümrelerin etkisi dikkate alınarak Hindistan'da Mâtürîdîliğin teşekkül süreci değerlendirilmiştir. Bu çerçevede Mekrânî, Gîsûdırâz ve Devletâbâdî gibi dönemin önde gelen âlimlerinin eserlerinde yer alan itikâdî yaklaşımlar kelâm-tasavvuf ilişkisi ekseninde tahlil edilmiş ve Mâtürîdî düşüncenin Hind bölgesindeki ilmî ve fikrî yansımaları tespit edilmiştir. Tarihî ve fikrî bağlamı esas alan bu çalışmada, birincil yazma ve matbu kaynaklar üzerinden belge tarama, metin tahlili ve biyografik tarih yaklaşımlarının harmanlandığı çok katmanlı bir nitel araştırma yöntemi izlenmiştir. Elde edilen bulgular, Hind bölgesinde Mâtürîdîliğin itikâdî bir mezhep olarak benimsendiği, bununla birlikte tasavvufî eğilimler ve siyasî yapıların etkisiyle çok katmanlı bir ilmî-teorik zemin içerisinde geliştiğini ortaya koymuştur. Çalışma ortaya koyduğu verilerle Mâtürîdîliğin coğrafî yayılım haritasına katkı sağlamanın yanı sıra, Hind bölgesindeki İslam düşüncesi içerisinde bu geleneğin izlerini sürmeye yönelik yeni çalışmalara zemin hazırlamıştır.