Nüveyrî’nin Nihâyetü’l-Ereb’inde Mûsikî

XIII. yüzyılın son çeyreği ile XIV. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Memlükler Devleti'nin idaresi altında Mısır'ın farklı bölgelerinde kâtiplik, denetleme ve idarecilik görevlerinde bulunmuş olan Şihâbüddîn Ahmed b. Abdülvehhâb en-Nüveyrî'nin uzun yıllar sürdürdüğü vazifeleri sırasında edindiği tecrübe ve birikimi sonrasında XIV. yüzyılın ilk çeyreğinde Arapça olarak kaleme aldığı ve Nihâyetü'l-Ereb fî Fünûni'l-Edeb ismini verdiği ansiklopedik eseri temelde; kâinat, insan, hayvanlar, bitkiler ve tarihe dair beş fenne ayrılmış ve insana dair fen içerisinde de mûsikî sahasıyla ilgili geniş bir malumata yer verilmiştir. Nüveyrî eserinin ilgili bölümü içerisinde öncelikle İslam'da mûsikînin hükmü meselesini ele almış, mûsikînin ve mûsikî âletleri çalmanın haram veya mubah olduğunu düşünenlerin birbirlerine karşı Kur'ân-ı Kerîm'den, Hz. Peygamber'in sünnetinden, ashâbın, tâbiînin ve mezhep imamlarının sözlerinden getirdikleri delilleri aktarmış sonrasında semâ‘ın kısımları ve illetlerini, semâ‘ın beraberinde bulunması sebebiyle semâ‘ı haram kılan ârızî sebepleri, semâ‘ın etkilerini ve âdâbını açıklayarak sahâbe ve tâbiînden, mezhep imamlarından, âbid ve zâhid kimselerden, halîfe ve halîfe çocuklarından, eşraf ve ulemâdan, toplumun ileri gelenleri, devlet büyükleri ve komutanlardan olup teganni eden veya dinleyici olarak mûsikî icrâ edilen ortamlarda bulunan kimselerden, Farsların yapmış oldukları Farsça güfteli besteleri öğrenerek bu bestelere Arapça güfteler giydirip icrâ eden mûsikîşinaslardan ve o icrâcılardan bu besteleri öğrenen musikişinaslardan ve gınâ ile şöhret bulmuş profesyonel erkek mûsikîşinaslardan bahsetmiştir. Nüveyrî bu meselelerin ardından kadın mûsikîşinaslar (kayneler) hakkındaki haberleri aktarmış, mûsikîşinasların bilmeleri gereken bazı hususlardan, gınâ, kadın mûsikîşinaslar ve bazı mûsikî âletleri hakkında söylenilen şiirlerden örnekler vererek mûsikî bahsini sonlandırmıştır. Bu çalışmada öncelikle Nihâyetü'l-Ereb'in mûsikîye dair 335 sayfalık Arapça kısmı Türkçe'ye tercüme edilmiş, iyi bir derlemeci olan Nüveyrî'nin eserindeki mûsikî ile ilgili kısmı yazarken faydalandığı tüm kaynaklar tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonrasında müellifin eserinde aktardığı bilgilerin doğruluğu, ilgili kaynaklardan teyit edilmiş, metindeki eksik veya anlaşılmayan kısımlar ile ilgili sorunlar asıl kaynaklar üzerinden mukayese edilerek giderilmiştir. Böylelikle Hz. Peygamber ve Hz. Peygamber sonrasındaki yaklaşık üç asırlık dönemdeki Müslüman toplumun mûsikîye dair yaşantıları, yine bu dönemde yaşamış ve birçoğunun ismi bugüne dek literatürde yer almayan pek çok mûsikîşinasın hayatları ve mûsikî yaşantılarının aydınlatılmasına katkı sunulmaya çalışılmıştır.