İbâzî Tefsir Geleneğinde Usûl-i Hamse

Mezhepler, tarihsel şartlar içinde teşekkül eden ve diğer dinî-siyasî oluşumlarla etkileşim hâlinde gelişen yapılardır. Bu eser, söz konusu etkileşimin somut bir örneği olarak İbâziyye ile Mutezile arasındaki inanç esaslarına dair benzerlikleri, İbâzî tefsir geleneği üzerinden incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bazı İbâzî âlimlerce “usûlü't-tis‘a” olarak adlandırılan inanç esaslarının, isim ve muhteva bakımından Mutezile'nin “usûl-i hamse”siyle ilişkisini ortaya koymak ve iki mezhep arasındaki etkileşimin mahiyetini mukayeseli bir perspektifle değerlendirmektir. Bu çerçevede Ehl-i sünnet'in ilgili meselelerdeki yaklaşımları da analize dâhil edilerek daha geniş bir karşılaştırma zemini oluşturulmuştur. Araştırmanın merkezinde, modern dönemde İbâzî ilim geleneğinin en önemli temsilcilerinden biri olan Muhammed b. Yûsuf Ettafeyyiş'in (ö. 1914) Teysîrü't-tefsîr adlı eseri yer almaktadır. Ettafeyyiş, bu kapsamlı tefsirinde kelâmî meseleleri “usûl” ve “itikâd” başlıkları altında ayrıntılı biçimde ele almakta ve mezhebinin görüşlerini açıkça savunmaktadır. Bu yönüyle eser, İbâzî düşüncenin tefsir üzerinden nasıl temellendirildiğini göstermesi bakımından özel bir önem taşımaktadır. Kitapta tevhid, adalet, va‘d ve va‘îd, el-menzile beyne'l-menzileteyn ve emr-i bi'l-ma‘rûf nehy-i ani'l-münker ilkeleri çerçevesinde ilâhî sıfatlar, insan fiilleri, büyük günah meselesi, iman–amel ilişkisi ve şefaat gibi temel kelâmî problemler ele alınmaktadır. Böylece eser, İbâzîlik ile Mutezile arasındaki fikrî yakınlık ve ayrışma noktalarını ortaya koyarak mezhepler arası etkileşimin tefsir geleneği üzerinden izlenebileceğini göstermektedir.