Erken Modern Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi; Kutsala Sövgü, İlhâd ve Tanrıbilmezler

Bugün bildiğimiz anlamıyla inançsızlığın, dinsizliğin, ateizmin
izlerini Osmanlı'da aramak olanaklı mıdır; olanaklıysa nasıl bir
manzarayla karşı karşıya kalırız? Erkin Özdemir, Erken Modern
Osmanlılarda İnançsızlığın Tarih Öncesi: Kutsala Sövgü, İlhåd ve
Tanrıbilmezler kitabında ağırlıkla 16.-17. yüzyıllara denk düşen
mühimme defterleri ve kadı sicilleri gibi arşiv belgelerine ve farklı
"metinlere" dayanarak Osmanlılarda mülhidlik olgusunu
incelemeye koyuluyor. Halk zümrelerinden çeşitli tiplerin
"günahlarını", "suçlarını", "kabahatlerini" anlamaya çalışarak,
hengame-gir insanların izini sürerek bugünle mukayese yapmaya
da imkan verecek bir zihniyet tahliline girişiyor, erken modern bir
"dinsiz"lik portresi yakalamayı hedefliyor. Hem üslubuyla hem de
tarihi aşağıdan kavrama çabasıyla son derece kıymetli bir eser.
"İslâm tarihi geleneğinin içinden gelen küfür ya da ilhad
suçlamalarından farklı olarak, Anadolu'da Tanrıbilmez gibi
cesurane ad takınmalarının yaygınlaşması yeni sayılabilecek bir
haldi ve bu durumun nereye konacağına dair dönemin resmi
metinleri de kararsızdı. Bu, 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl
başlarındaki dönüşümün işaretlerinden biri olarak görülebilir. (...)
İnançsızlığın belki göze ilkel gelebilecek ama şiddet odaklı bir
formu, Türkiye ve ona yakın coğrafyanın tarihinde eşkıyalık
anlatıları içinde, bu dönemde ortaya çıkmaya başlamış
görünüyor."
ERKİN ÖZDEMİR